یاداشتی بر :  فردوسی اسطوره و رئالیسم

نوشته :منصور یاقوتی

نشر نگیما

پرداختن به گنجینه های معنوی و ذخایر فرهنگی با عیار و تفسیر تازه و باز کاوی گره ها و گذر گاه های تاریک متونی چون شاهنامه فردوسی، اگر نگوئیم بر  هر پژوهشگر دست به قلمی  از واجبات است، حداقل لطف بازیابی  هویت جمعی از دل این چنین متونی را در پی دارد . اما از این تعارف و تاکید ها که بگذریم نگاه انتقادی هم می تواند این متون را از هاله تنیده شده برگرداگردشان رهانیده و صداقت را در مواجه با این اصل که می گوید "هیچ چیز کامل نیست" همراه کند . تا آنجا که دیده ایم ما همواره با دو گونه از برخورد در مواجه با این آثار رو در رو بوده ایم. گروهی با نگاهی انتقادی و گروهی با نگاه ستایش انگیز. و هر دو در یک وضعیت نا متعادل به یک کفه ترازو محدود مانده اند. منصور یاقوتی نویسنده کتاب «فردوسی اسطوره و رئالیسم»  اگر چه در مقدمه کتاب با ته لهجه کانتی صراحتاً بر این باور است که آیین پژوهش بر بی طرفی محض استوار است، اما گویی نمی توانیم بر خورد تند و عصبی را در اولین سطرهای همان مقدمه از او نادیده بگیریم که با اشاره به گروهی که "عمودی نویس" می خواندشان در بحر رجز  به دیالوگ می پردازد. او در شرح ماهیت این گروه می نویسد :«عمودی نویس ها کسانی هستند که منحصرا " فردیت خود را در قطعاتی گاه ادبی که به شکل پلکانی نوشته می شود بیان می دارند . عمودی نویس ها معتقدند که " همه چیز زبان است " و گاه از تئوری وضع شده هم خارج می شوند و قطعات عمودی را به شیوه گرافیست ها با نقاشی و یا "آوا" ها و یا زنجیره اي از "آوا"ها ی نامرتبط می آرایند. ص7». اشاره نویسنده کتاب اگر چه با لحن کنایه آمیز سعی در مواجه با این مدلول تقریباً گنگ را از خود به نمایش می گذارد اما می تواند ما را به انتقاداتی که از طرف برخی از منتقدین فردوسی صورت گرفته نیز هدایت کند. با این همه دقت و وسواس مولف در بازگشایی متن مورد بحث آنقدر  جامع و خواناست که می شود از این عصبیت بروز یافته در مقدمه نیز به سادگی گذشت و به عنوان یک اثر پژوهشی قابل تامل بدان نگریست.

نبرد ازلی خیر و شر که همواره الگوی تمام متون اسطوره ای را پی ریزی می کند آنگاه پا به صحنه کارزار گسترده ای مثل شاهنامه می گذارد که تمامیت، به مثابه سرزمینی یگانه یا حقیقت تام قرار است تکه تکه شده و بین ، سلم ، تور و ایرج سه پسر فریدون تقسیم شود . با این اقدام سویه ای از منفيت یا اهریمن به کالبد متن دمیده شده و  درست مثل  اسطوره آفرینش برادر کشی به بار می نشیند. ایرج توسط دوبرادر خود کشته شده و کلان مفهومی مثل«آز» یا همان امر منفی زاده می شود«قبل از این که اژدهای هفت سر«آز» چهره بنماید ، جنگی بین ایرانی و تورانی نیست، «آز» یکپارچگی جهانیان را به هم می ریزد.18» و با همین نوستالوژی به تمامیت متن به جلو رانده می شود. و در ادمه می بینيم که این منفیت در جامه سرپیچی و نافرمانی طوس بروز کرده و با تمرد از فرمان شاه به مثابه پدر یا  قانون امتداد می یابد. پرداختن به تمام  بخش های کتاب مقدور این نوشته نیست و چیزی که می توان به عنوان  اصلی ترین بخش بدان اشاره کرد تلاش نویسنده در جهت توضیح و تشریح و از جهتی هم  فشرده سازی متن مادر در قالب کتابی با 132 صفحه است که به خودی خود کاری قابل ستایش و تحسین است.